AGORA E SEMPRE: CONTRA AS VIOLENCIAS MACHISTAS, RESISTENCIAS FEMINISTAS

anticapi
No que levamos de 2015 cometéronse 71 feminicidios no Estado español segundo datos de feminicidio.net. É dicir, este ano 71 mulleres foron asasinadas pola violencia machista. Repetimos as cifras e parece que non terminamos de facernos cargo do que significa que decenas de mulleres perderon a vida no que vai de ano…por ser mulleres.
En primeiro lugar hai que lembrar que a violencia machsita é un fenómeno cotián, que sufrimos en diferentes intensidades e en todos os contextos: familiar, afectivo, sexual, laboral e social. Todas sentimos medo algunha vez camiñando de noite pola rúa; moitas recibimos un salario inferior ao de compañeiros homes; nalgún momento das nosas vidas, vivimos a imposición de roles que non desexabamos, e sufrimos o castigo social por non respectalos. No extremo desta escala de abusos está o asasinato.
O patriarcado, como sistema de dominación, trata de asegurar a súa continuidade fabricando un consenso aparente, tratando de facer que as cousas funcionen coma se fose natural que así funcionasen. Calquera sistema de dominación funciona mellor se quen sofren a opresión colaboran. Agora ben, isto non sempre é posíbel, e a violencia machista é o mecanismo mediante o cal o patriarcado perpetúase a través do medo e a coacción. A violencia machista existe porque na sociedade hai, aínda, unha relación xerárquica entre homes e mulleres. É un fenómeno estrutural, unha forma de control que busca manter ás mulleres en posicións sociais subordinadas. É, ademais, un contínuo: comeza coa discriminación sexista e desemboca (pode desembocar) no asasinato.
A pesar do aparente consenso social contra a violencia machista esta segue sen ser unha prioridade, e os medios con que se combate seguen sendo insuficientes. En primeiro lugar necesitamos que todos os asasinatos machistas sexan recoñecidos como tales, e que as cifras oficiais deixen de ocultar parte dos casos. Necesitamos que se protexa de forma inmediata a todas as mulleres, independentemente da súa situación administrativa ou da súa profesión. No plano económico necesitamos servizos públicos fortes e formación para a igualdade en todos os ámbitos (escolar, sanitario, xudicial, etc.). A loita contra a violencia machista é incompatíbel coa lóxica capitalista de desmantelamento do Estado de Benestar. O peche de servizos especializados e a precarización das e dos traballadores que atenden estes servizos supoñen unha actuación irresponsábel ante un dos máis graves problemas que enfronta a nosa sociedade. Mentres a crise afoga ás familias, moitas mulleres vense pechadas en espazos familiares violentos dos que non poden escapar porque non teñen os medios económicos para iso. Necesitamos máis feminismo, en todas partes.
O 7 de novembro as mulleres imos tomar as rúas para esixir unha resposta contundente, a marcha contra as violencias machistas será unha ocasión para lembrar que nos queremos vivas. Basta de feminicidios.

Anticapitalistas, 30 de setembro de 2015

Advertisements

Comunicado de Anticapitalistas ante as eleccións gregas

up grecia galiicien

Este próximo 20 de Setembro volve haber eleccións en Grecia, só oito meses despois da vitoria de Syriza e dous meses da histórica vitoria do OXI (non) no referendo sobre a austeridade que convocou o propio goberno de Tsipras. Nestes novos comicios xogámonos moito todas aquelas que seguimos pensando que é posible construír outra Europa afastada do Austeritarismo e os recortes, onde podamos facer realidade o “Austerexit”. Podemos dicir que en Grecia se segue escribindo a historia de Europa. E nesta historia, os movementos populares e a esquerda enfróntanse á dura decisión de situarse nunhas eleccións de apoiar a unha forza política en ruptura con Syriza, a Unidade Popular.

En escasos oito meses, Syriza pasou de combater a austeridade a xestionala o “mellor posíbel”, postergando se non abandonando a perspectiva de aplicación do programa polo que foi elixida en xaneiro. Por iso non representa xa o anhelo de cambio das clases populares para mellorar as súas condicións de vida. É claro que nestes meses as forzas antiausteridade sufriron derrotas políticas, debemos sacar leccións e prepararnos mellor para o seguinte combate pero baixo ningún pretexto podemos ser cómplices da organización planificada da resignación.

Para obter a reestruturación da débeda que quería obter de Bruxelas, o equipo de Tsipras tería que empezar por utilizar medidas de forza que efectuasen unha presión real sobre a troika, empezando por unha moratoria dos pagos (análoga á que as propias institucións efectuaron sobre Grecia) e un control de capitais que evitase a sangría que levou ao país a unha situación crítica, medida que finalmente se viu obrigada a adoptar ante a chantaxe do BCE. As boas palabras e a reivindicación de democracia non foron suficientes para dobregar a uns acredores preocupados precisamente en demostrar o seu dominio sobre o pobo rebelde. O goberno Syriza foi así vítima dos acredores, pero tamén da súa propia estratexia, que lle condenou á derrota.

Aceptar aplicar un memorándum deseñado para humillar ao pobo grego non pode ser en ningún caso unha vía posíbel para romper coa austeridade. Aprazar a aplicación dun programa rupturista, á suposta “democratización” da Unión Europea ou mesmo, da eurozona, é non querer contemplar de fronte o que estas institucións teñen de instrumentos autoritarios respecto dos países do sur. Isto non ten nada que ver con moralismos, senón cunha visión estratéxica realista: non poderá haber ruptura co neoliberalismo sen ruptura cuns tratados que levan a primacía do capital financeiro no ADN.

Nesta situación, tería sido desexábel que mediante unha discusión democrática no interior de Syriza, este partido puidese decidir o curso da acción que quería proporlle aos gregos: sometemento aos ditados das institucións acredoras, ou ruptura con estas. Con todo, coa decisión de convocar eleccións antes de que o congreso do partido puidese dirimir o futuro curso e programa da organización, Tsipras impuxo de facto a aplicación do terceiro memorándum como programa electoral de Syriza, obrigando así á ruptura de quen segue considerando inaceptábel a capitulación. Xunto cos deputados da Plataforma de Esquerda, o apoio de figuras como Manolis Glezos ou Zoe Konstantopoulou representa a coherencia e a dignidade democrática dunha loita decidida contra a dominación neoliberal.

Anticapitalistas segue comprometida con aqueles proxectos antiausteridade que dixeron non ao memorándum no pasado referendo, proseguir coa unidade dun proxecto político ao redor destes eixos, que se apoie na organización das clases populares para a súa defensa. En definitiva, un proxecto que peche o paso a aqueles que, cos recortes e a entrega dos recursos e o esforzo dos gregos a beneficios espúreos, serven ás oligarquías gregas e ás grandes corporacións financeiras europeas, cuxos intereses encarnan os actuais dirixentes das institucións europeas.

A esquerda anticapitalista ten que acompañar os procesos de radicalización popular. A ruptura de Syriza e a reivindicación dun programa rupturista por parte da Unidade Popular é a expresión deste proceso e debemos acompañalo, reivindicando a visión internacionalista necesaria para un proceso de ruptura coas institucións neoliberais da UE.

Sabemos que para que esta ruptura sexa viábel, é necesario tamén reactivar a mobilización social en Grecia e avanzar na autoorganización das clases populares na resistencia contra a austeridade. Pero tamén dunha disputa consecuente polo poder gobernamental, pedra de toque para emprender un proceso de transformación social que dispute o poder de clase.

O combate en Grecia contra a dominación financeira é tamén un combate pola soberanía e pola independencia respecto ao réxime austeritario en que se converteu a eurozona. Dende logo que o combate debe ser internacionalista e o campo de batalla é europeo, posto que o adversario organízase tamén a nivel europeo. Pero librar esa batalla non pode querer dicir aceptar o xugo dunhas institucións que actualmente son o instrumento de opresión, dominación e extorsión das clases populares gregas.

Por iso desde Anticapitalistas cremos que é fundamental loitar contra a organización da desesperanza a nivel Europeo que pode supor a xestión do terceiro rescate por parte de Syriza, por iso queremos dar o noso apoio a Unidade Popular que representa a continuación do proxecto anti-austeridade que hai só uns meses ilusionou aos pobos de Europa.

HEXEMONÍA E LOITA DE CLASES (desde Gramsci e Machiavelli)

Artigo do noso compañeiro Manuel A. Fortes, Doutor en Filosofía, que aparecerá no próximo número de A Trabe de Ouro

hegemonia

Cando Gramsci desenvolve os seus conceptos máis coñecidos (como hexemonía, guerra de posicións, ou o partido político como intelectual orgánico) o que pretende facer é un intento de recomposición teórica e estratéxica do marxismo a partir das novas condicións económicas, sociais e políticas do poder burgués (nos países capitalistas avanzados). Noutras palabras, adaptar o marxismo ao problema da orde revolucionaria do seu tempo; isto é, entender desde o marxismo as condicións da acción política no momento no que se está: no capitalismo desenvolvido; cando semella que o momento dos estoupidos revolucionarios xa non é, senón que a burguesía estableceu mecanismos de consolidación do seu poder dunha maior consistencia e que, polo mesmo, esixen dos revolucionarios a adaptación a esas condicións e o deseño dunha práctica política que poida servir para as súas fins: cambiar o mundo de base.
As dificultades coas que se atopará o revolucionario italiano farán aínda máis meritorias as súas reflexións. Esas dificultades son de orde obxectiva e subxectiva. De orde obxectiva as condicións da loita de clases no seu momento, especialmente polo que fai referencia a evolución do proceso revolucionario na Unión Soviética: estamos na época de ascenso do stalinismo tras a morte de Lenin, co que significa de imposición dogmática dunhas directrices emanadas desde o centro do poder comunista (da Internacional) e o desdén, no mellor dos casos, diante de calquera pretensión de orixinalidade se ese discurso non se integra ou non é integrábel no da burocracia dirixente.
De orde subxectiva están dúas clases de dificultades, teóricas e de condicións de elaboración das súas reflexións. Teóricas polo novidoso e por como traballar con conceptos novos cun vocabulario vello, en parte tomado de Croce e Machiavelli. E, por outra banda, están as condicións da elaboración da obra de Gramsci no cárcere e as súas posíbeis interpretacións reformistas (que, dalgún modo, posibilitan as necesidades dunha escritura “ambigua” nas condicións de censura política carceraria).

1, Hexemonía

O termo hexemonía ten unha longa historia. Foi unha das consignas políticas máis centrais no movemento socialdemócrata ruso desde finais de 1908 até 1917. Nese momento aplicábase á hexemonía do proletariado sobre os outros grupos explotados.
Será a partir do cuarto congreso (da Internacional Comunista) cando se fará alusión á hexemonía da burguesía sobre o proletariado. De aí virá o uso gramsciano.
Na procura dunha definición de hexemonía contemplaranse os mecanismos da dominación burguesa sobre a clase obreira nunha sociedade capitalista estabilizada; é dicer, para o caso, análise das estruturas de poder burgués en Occidente. Trátase, pois, de comprender, coa axuda dese concepto (e da realidade á que se refire), a complexidade da dominación burguesa nos Estados capitalistas desenvolvidos.
Enténdese que hai dous mecanismos básicos de imposición e/ou mantemento do poder e que non teñen que ser contraditorios no tempo nin no espazo, senón que o seu uso pode ser perfectamente, e adoita ser, complementario: son o consenso e a coerción; ou tamén denominados, consentimento e forza. Ou, dito doutro modo, o poder burgués pode conquistarse e manterse mediante o uso de métodos coercitivos, pero tamén pode basearse na lexitimidade acadada da súa orde de dominación. Digamos que esta última é moito máis “económica” e propia da “normalidade”. Ao uso de instrumentos coactivos recorrerase en situacións “extremas” ou excepcionais: cando menos, no capitalismo desenvolvido.
Na súa análise, Gramsci detecta unhas claras diferenzas entre oriente e occidente; diferenzas no modo de exercer o dominio de clase en ambos os dous ámbitos xeográficos (que tamén o son económicos e, polo tanto, políticos). Basicamente, estas diferenzas son entre unha sociedade civil feble en Oriente e unha sociedade civil forte, consolidada, en occidente, o que supón que aquí hai todo un complexo de institucións e representacións ideolóxicas (á marxe da coerción). Isto explica os dous modelos básicos de dominio burgués entre Europa Occidental e Oriental: o despotismo e a democracia; ou, retomando os anteriores conceptos: o consenso (consentimento, lexitimidade) e a forza (coerción). Son, pois, claras diferenzas no poder burgués e, naturalmente, iso requirirá diferenzas no modo de enfrontarse a ese poder. Sobre isto é sobre o que está a falarnos o revolucionario italiano; entende que ter claras estas distincións é condición para orientarnos axeitadamente na loita de clases, comprendela, para deseñar estratexias de vitoria. Se non vemos as dúas realidades coas súas características, estaremos condenándonos á irrelevancia política, ao fracaso.
A este modo de dominio burgués, asentado no consenso, no consentimento, na lexitimidade, denominará Gramsci hexemonía.

2, Hexemonía, ideoloxía, cultura

O poder ideolóxico é a “forza” fundamental creadora de consenso. E reside, este poder ideolóxico, fundamentalmente, nas institucións culturais (escolas, partidos, igrexa, asociacións …). A escola, en todos o seus graos, e a Igrexa son as dúas maiores organizacións culturais de cada país; é dicer, as principais construtoras de hexemonía burguesa; por iso é de especial relevancia o estudo da organización cultural que mantén en movemento o mundo ideolóxico e examinar o seu funcionamento práctico, pois de aí vén o sentido común (“filosofía” espontánea das multitudes) e a homoxeneidade ideolóxica; e, así, a hexemonía. De aí vén, fundamentalmente, a lexitimidade popular da dominación burguesa; son as fontes primordiais de irradiación moral e cultural da hexemonía.
Pero o núcleo ideolóxico burgués está na ilusión democrática -a ideoloxía da democracia burguesa (que se presenta afastada da economía, das condicións económicas)-: dominación cultural corporeizada en institucións concretas, en eleccións regulares, liberdades civís, dereitos democráticos… Aí radica a crenza na igualdade democrática de todos os cidadáns, na “soberanía popular” (non hai clase dominante: todos pertencemos á mesma, só hai diferenzas cuantitativas -de nivel de renda, por exemplo-): o núcleo da lexitimidade da orde burguesa.
A forma do estado parlamentario é o eixe dos aparatos ideolóxicos do capitalismo. Os sistemas de control cultural xogan un papel complementario (inseridas nunha ideoloxía da democracia representativa). De feito, a clase burguesa preséntase como un organismo en continuo movemento capaz de absorber a toda a sociedade, asimilándoa ao seu nivel cultural e económico: toda a función do Estado transfórmase, o Estado convértese en “educador”, etc.

3, Hexemonía e coacción

Agora ben, existe o perigo reformista de centrar o poder burgués exclusivamente na ideoloxía; e, polo tanto, reducir a loita de clases a unha “cuestión política” (e de aí a idea “da vía parlamentaria ao socialismo”); ou sexa, situar a cuestión da hexemonía exclusivamente na sociedade civil, co que do que se trataría sería exclusivamente de desideoloxizar, desadoutrinar; isto é, pensar que a loita pola hexemonía, que a loita de clases é unha cuestión que se pode reducir a unha loita cultural, a unha loita de ideas.
O anterior sería esquecer o papel fundamental ou determinante da violencia dentro da estrutura de poder do capitalismo contemporáneo e regresar ao reformismo, coa antedita ilusión da “vía parlamentaria ao socialismo”. Sería esquecer, ademais, todas as ensinanzas da historia, particularmente da historia do século XX (e do que levamos do século XXI). Sería esquecer a historia de todos os golpes de estado, de todas as intervencións dos “gardiáns do sistema” cando a decisión democrática dunha cidadanía pon en cuestión o procedemento normal de acumulación capitalista. Sería esquecer a incompatibilidade, historicamente constatábel, entre capitalismo e democracia: o capitalismo só é democrático se os cidadáns optan polo capitalismo; se os cidadáns optan por algo distinto, ou por unha variábel que o poder burgués considera “inadecuada” entón temos o Chile de Allende, a Indonesia de Sukarno, etc., etc. Tamén a Venezuela de Chávez, só que o golpe fracasou, por unha vez (habería que dicer, os diferentes modelos de “golpes”, nunca conclusos, pois séguense a intentar: o primeiro foi o “clásico”, o militar, pero continuaron e continúan outros, tamén “clásicos”, a fin de contas).
Debe, por tanto, asumirse a relación estrutural entre ideoloxía e represión, consenso e coerción. De feito, sería claramente fráxil o control cultural se non existisen os límites impostos pola “violencia lexítima” do Estado. Así, as normas legais aséntanse precisamente na existencia dunha sanción, da que se encarga, obviamente, o Estado, de non darse o seu cumprimento. Naturalmente, canta maior lexitimidade (consenso), menor necesidade haberá de utilizar os mecanismos coercitivos do Estado e máis “económico”, como diciamos antes, resulta o exercicio do poder polo capitalismo; pero sempre debe estar presente o recurso á forza para asegurar, en todo caso, o cumprimento da “legalidade vixente”.
Pero non só iso: que o Estado dispoña dunha xudicatura e duns “corpos represivos”, dunhas “forzas da orde”, é só una parte da “historia”. Ademais, tamén poden darse “crises de hexemonía”; e ese é o momento da forza: a coerción, pois, como determinante neses momentos de “agudización das contradicións”. Isto é, nos momentos de crise, nos momentos en que a loita contrahexemónica pon en cuestión a lexitimidade mesma do Estado, o poder de clase, os “de arriba” non asumen “pacificamente” a súa derrota, senón que recorren ao outro instrumento co que manteñen o seu dominio. En fin, debe ser inesquecíbel que a coerción (a forza), é, precisamente, monopolio do Estado e resulta ser o resorte central do poder de clase burgués. En suma, que hai que “estar preparado” para enfrontar a este “segundo recurso” se fomos quen de enfrontar satisfactoriamente “o primeiro”. Hai, pois, tamén que ter forza, contra-forza, tal e como hai e houbo contrahexemonía.
Naturalmente, a forza pode tomar diferentes facianas; e ás veces non fai falta que esta tome os aspectos máis duros e represivos, físicos; ás veces abonda coa “ameaza” (o famoso “ruído de sables”); ou, naturalmente, coa propaganda apocalíptica (na que colaborarán os medios de comunicación, parte do poder de clase burgués, do seu dominio cultural); ou con recursos económicos de diversa índole; pero, finalmente, se fai falta, tamén se recorre aos “corpos de seguridade do Estado”, ou directamente ao exército (ou, mesmo, a exércitos estranxeiros, como a historia non ten mostrado abondosamente). O que se faga depende, en último termo, da correlación de forzas das clases en loita e non exclusivamente, segundo os casos, da correlación de forzas no ámbito estatal, senón, ás veces, no ámbito internacional, á hora de utilizar uns ou outros mecanismos coercitivos. En todo caso, o que é unha inxenuidade culpábel é pensar que todo se dirime no pulcro mundo das ideas. Falamos de loita de clases.

4, Guerra de posicións

Este é o outro concepto, paralelo ao de hexemonía, para intentar comprender o momento histórico da loita de clases e para poder facer propostas válidas no mesmo.
A experiencia do dominio de clase burgués na realidade occidental, e as súas diferenzas con oriente, segue a ser o fundamento desta idea que forma parte da mesma reflexión, só que agora facendo referencia ao modo de facer política, e non só de comprender os elementos actuantes no dominio e como se acada. Agora trátase de, unha vez que somos conscientes de como se exerce e en que se basea o poder burgués (nos países capitalistas avanzados), como intervir politicamente.
O que entende Gramsci é que non é posíbel transplantar a experiencia soviética a occidente, ao estar este nunha fase máis evolucionada e complexa do capitalismo. Ou sexa, que ao estar asentado o dominio de clase nunhas condicións diferentes, do mesmo modo, enfrontarse a el esixirá dos revolucionarios deseñar novos procedementos; ou, máis ben, un modo novo de pensar e de actuar global.
A determinación, que en Rusia era directa e lanzaba ás masas á rúa, ao asalto revolucionario, en Europa central e occidental complícase con todas estas sobreestruturas políticas creadas polo superior desenvolvemento do capitalismo (polas condicións do seu dominio de clase, pola realidade da súa hexemonía). Non semella, así, que teña sentido esperar a conquista mediante accións directas, ou intervencións puntuais que poidan ter un efecto decisivo. Máis ben, esixe ao partido revolucionario unha táctica e unha estratexia moito máis complexa e duradeira no tempo, moito máis paciente e constante.
Hai que cambiar a concepción política; e Gramsci utilizará unha terminoloxía extraída da arte militar: hai que pasar da guerra de movementos á guerra de posicións. Estaremos a falar, por tanto, dun longo proceso de confrontación, nos países capitalistas avanzados. E será un longo proceso por ser inviábel un ataque frontal dada a complexidade da dominación burguesa nos países capitalistas avanzados, dada a estabilidade do poder burgués, que consegue ter unha ascendencia sobre a clase obreira. Trátase de “desestabilizar” a orde burguesa e de rachar con esa “ascendencia”. E este paso da guerra de movementos á guerra de posicións (única posíbel en occidente), débese á anteriormente sinalada hexemonía burguesa na sociedade civil, á súa dirección político-cultural da sociedade. Trátase, pois, de deseñar unha loita contrahexemónica.
E isto é así por todo o que vimos dicindo, porque a sociedade civil aparece como unha estrutura moi complexa e resistente ás “irrupcións” catastróficas do elemento económico inmediato; así, as superestruturas da sociedade civil (e, sinaladamente, a citada utopía democrática) son como o sistema de trincheiras e as “fortificacións” permanentes do fronte na guerra de posicións, da guerra moderna, da loita de clases moderna.
Gañar ás masas, único modo de avanzar no capitalismo desenvolvido, nesa loita cultural, contrahexemónica ,vai esixir unha organización paciente e axitación hábil. Nese proceso, a política de fronte único (versión da guerra de posicións, ou ao revés), asumindo a pluralidade da conciencia e das forzas políticas das clases traballadoras, nas que nos significaremos como o polo claramente revolucionario, será expresión da necesidade dun traballo político-ideolóxico profundo e serio entre as masas. Esquecer a influencia da ideoloxía burguesa e como esta provoca esa pluralidade política, na que o proxecto revolucionario deberá conquistar a hexemonía, é esquecer as condicións políticas dos tempos que nos tocou vivir. Illarnos das masas cunha pretensión de pureza revolucionaria e de desprezo a todas as forzas políticas que, reclamándose da clase obreira, presentan alternativas, para nós rexeitábeis por mornas e inconsecuentes, é outra forma de caer tamén no “mundo das ideas” e nesa “pureza revolucionaria” solipsista. Claramente, iso non significa ser meros compañeiros de viaxe do reformismo, senón antes ben, denunciar as limitacións, contradicións, inxenuidades, do mesmo; e a realidade diaria do conflito dirá canto e cando podemos ir xuntos e canto e cando a denuncia da política claudicante implique a ruptura. Non debemos perder de vista que conquistar a hexemonía para o proletariado na sociedade pasa primeiro por conquistar a hexemonía no seo do proletariado por parte dos revolucionarios. A loita de clases comeza na mesma clase; non afastados da clase porque circunstancialmente o reformismo poida ser maioritario na mesma.
Cando se gaña a guerra de posicións decídese definitivamente. Na política subsiste a guerra de movementos até que se trata de conquistar posicións non decisivas e, por conseguinte, non son mobilizábeis todos os recursos da hexemonía do Estado. Cando ocorre isto último, pásase á guerra de asedio. Dito doutro xeito; pode haber guerra de movementos se nada “importante” está en xogo, aínda. O importante, a hexemonía, en definitiva, xógase na guerra de posicións; mais cando esta se gaña, cando a política contrahexemónica deu os seus froitos, entón asistimos ao momento decisivo; de novo hai que moverse, pois é moito “o que está en xogo”. En calquera loita final o aparato armado da represión despraza inexorabelmente aos aparatos ideolóxicos; no momento decisivo esta máquina estatal coercitiva é a última barreira para unha revolución obreira e só pode destruírse mediante unha contra-coerción. Xa o dixemos antes, da loita pola hexemonía, pola lexitimidade, pásase ao momento da forza; a conquista da lexitimidade revolucionaria non sae “gratis”; e, para conseguir a vitoria hai que ter acumulado forzas tamén: hai que estar preparados. A guerra de posicións, por tanto, non é o último momento; o momento decisivo vén despois. Non é unha partida de xadrez; é, xa o dixemos, loita de clases.

5, Intelectuais e loita pola hexemonía

Gramsci destaca, e desenvolve toda unha reflexión, sobre o papel dos intelectuais na socialización da cultura e, polo mesmo, na loita ideolóxica pola hexemonía.
Os intelectuais son os xestores do grupo dominante para o exercicio das funcións subalternas da hexemonía social e do goberno político; ou sexa, 1) do consentimento espontáneo e 2) do aparato de coerción estatal, que asegura legalmente a disciplina dos grupos que non dan o seu consentimento. Os intelectuais son axentes organizadores dos sistemas ideolóxicos; polo que é de relevo a súa intervención (a favor ou en contra) da hexemonía das clases explotadores sobre as explotadas. Así que hai que ter en conta a eficacia e capacidade de persuasión duns poucos, das minorías activas, das elites (intelectuais).
No mundo moderno ampliouse dun modo inaudito a categoría dos intelectuais, xustificado polas necesidades políticas do grupo dominante. Hai, así, que entender por intelectuais non o que entendemos habitualmente polos mesmos, senón tamén aos técnicos, aos que cumpren algún papel non só estritamente cultural, senón tamén nos organismos necesarios para o funcionamento do sistema.
Cada nova clase produce intelectuais orgánicos ao constituírse ela mesma. Todo grupo social créase ao mesmo tempo e organicamente unha ou máis capas de intelectuais que lle dan homoxeneidade e consciencia da súa propia función, non só no campo económico, senón tamén no social e político. Non pode falarse, pois, dunha clase independente de intelectuais, senón que cada grupo social ten a súa propia capa de intelectuais ou tende a formala. De modo que non só hai intelectuais que realizan unha función de dominio ideolóxico da orde burguesa; tamén podemos falar da existencia de intelectuais que participan na loita cultural contrahexemónica. Isto é, hai intelectuais que actúan, máis ou menos conscientemente, segundo os casos, ao servizo da burguesía; pero tamén hai intelectuais que defenden os intereses do proletariado.
Os intelectuais da clase obreira loitan por fundar unha hexemonía alternativa, o que significa un cambio no nivel cultural e moral , para o que cómpre a participación política dos traballadores, para, neste proceso, formar conciencia política, ao través da crítica da cultura e a ideoloxía dominantes.
A nova hexemonía deberá entenderse como unha nova dirección político-cultural (conseguir a autoconciencia -racional- das masas); acadar unha socialización da cultura; pero esa alternativa ideolóxico-cultural só é posíbel con conciencia de clase, autogoberno consciente e a substitución do bloque ideolóxico.
6, O partido político como intelectual orgánico

Os intelectuais orgánicos (de partido; é dicer, dos “de abaixo”, dos traballadores) son precisos como impulsores da nova hexemonía. Nese sentido é como debe entenderse o partido político e a súa función primordial na loita de clases: o partido político como o intelectual orgánico da clase obreira. Unha esixencia para estes, por tanto, é a súa responsabilidade na formación dos dirixentes e a capacidade de dirección; o partido político como instrumento para liderar intelectualmente a loita contrahexemónica.
Todo partido é a expresión dun grupo social e dun só grupo social. Todo partido é só unha nomenclatura de clase. Vén sendo o Estado Maior Intelectual da clase; pero tamén existen as “fraccións” do partido da clase, que poden ser diferentes organizacións políticas e culturais; e tamén outra clase de “fraccións” do partido, como un xornal, unha revista….
Pero todo o anteriormente sinalado, claro está, non só vale para a clase dos traballadores; tamén vale para a burguesía. Deste xeito, poden coexistir varios partidos burgueses, partidos de fraccións da burguesía, partidos que, no caso dunha crise, dun conflito agudizado, “unifícanse” de feito, pois, de feito, responden aos intereses globais da burguesía como clase; polo que, cando a cuestión é clara, de “clase contra clase”, as “fraccións” reúnense nun bloque único. Non temos máis que pensar e lembrar situacións históricas de agudizacións das contradicións. E, naturalmente, tamén forman parte do partido da clase burguesa, determinadas fraccións do mesmo, que se presentan como medios de comunicacións (“independentes”, claro está, como claro está que non son independentes dos seus donos), ou outras institucións “neutrais”, como a igrexa ou os diversos aparellos do Estado (lembremos que a burguesía pretende ser “a clase”, pretende expresar a “vontade xeral”, os “intereses comúns”).

7, Gramsci, lector de Machiavelli

Tal e como diciamos antes, unha das referencias para pensar estes novos conceptos é a obra machiavelliana; e a lectura e interpretación do Príncipe será
o seu punto de partida para a extensión da teoría da hexemonía. Deste recolleu como mecanismos de dominación burguesa a dobre natureza do poder, do centauro de que nos falaba o secretario florentino: fera e humana, da forza e do engano (ou consenso).
E na lectura gramsciana da mesma obra interprétase que o Príncipe moderno podería ser un xefe de Estado, un xefe de goberno, pero tamén un xefe político, que quere conquistar un Estado ou fundar un novo tipo de Estado; neste sentido, o Príncipe poderíase traducir en linguaxe moderna polo partido político. Ou sexa, que para o italiano o Príncipe moderno vén sendo o partido político revolucionario: expresión da vontade colectiva da clase revolucionaria; e o seu obxectivo, o do partido, isto é, o da clase, sería a reforma intelectual e moral; ou sexa, a conquista dunha nova hexemonía, a loita contrahexemónica.
Xustamente, no Príncipe o tema é, basicamente, a construción e mantemento do Estado en tempos de corrupción; isto é, o poder constituínte en tempos de crise. Aquí aparece o momento da forza como instrumento para recuperar a orde, ou para establecela, que vén sendo o mesmo. Pero, como tamén diciamos, para o mantemento do poder non só conta a forza; este non é só “león”, que diría o florentino; tamén é “zorra” (outro modo de expresar, por parte de Machiavelli ,a forza e o engano) ; ou sexa, tamén é convencemento, lexitimidade, consenso. Hai que saber usar estas dúas capacidades; cada unha ten o seu momento dependendo das circunstancias. A crise, o mencionado poder constituínte, semella requirir máis da forza (para o seu establecemento), mentres que o poder xa constituído aséntase máis ben no consenso.
Pero Gramsci non nos fai unha interpretación dos Discursos, a máis importante obra de Machiavelli, cando este sería, precisamente, o escrito fundamental e máis suxerinte para o que quere facer o revolucionario comunista. Nos Discursos a reflexión é sobre a República ou o momento do consenso. E a Republica, para o secretario florentino, esixe a igualdade substancial (a que hai en Florencia ou Venecia, por exemplo; non en Milán). Hai, pois, Republica, cando xa desapareceu a nobreza como suxeito político, cando só hai un suxeito, a nova clase ascendente, a nacente burguesía.
Nesta outra obra a cuestión central será o mantemento da orde, o exercicio do poder en tempos de normalidade, en tempos de estabilidade, en tempos de hexemonía, cando esta non se “discute”, senón que se exerce pola nova clase dominante.
Así, dinos que condicións da hexemonía son as boas leis, a orde legal como a orde da normalidade, do consenso; que, para conseguilo e evitar no posíbel as crises, debe contemplar mecanismos para a institucionalización da resolución de conflitos no seo do pobo (o pobo, en Machiavelli, é a clase hexemónica, a burguesía nacente). As leis, pois, deben procurar a participación das distintas fraccións da clase dominante, para, deste xeito, resolver os posíbeis conflitos de modo negociado; así é como se establece a posibilidade de asegurar o consenso e a estabilidade da orde burguesa.
Nos tempos gramscianos a ilusión democrática, antes citada, tamén ten por obxectivo a resolución dos conflitos; pero, fundamentalmente, mediante a ocultación dos mesmos (que xa non son no seo do pobo machiavelliano); pois agora os conflitos fundamentais xa son antagónicos, entre clases con intereses contraditorios, non harmonizábeis, senón que só se poden velar ideoloxicamente (e así manter a orde hexemónica, o poder de clase).
E do que xa falaba o florentino era dos mecanismos ideolóxicos (aínda que el non os chamase así) funcionais ao mantemento do poder: a importancia da opinión pública (que el tematiza como o simular e o disimular, o aparentar). E tamén en Machiavelli asistimos á inauguración da consideración da funcionalidade política da moral e a relixión, que perden toda consideración de valor intrínseca, senón que formarían parte dos aparellos ideolóxicos de conformación da hexemonía (como a anteriormente sinalada opinión pública); pois do único do que se trata é do asentimento, da xustificación moral e relixiosa das decisións políticas, de clase; a súa función é, pois, de lexitimación social. En fin, que o que conta é só a súa capacidade integradora: ideolóxica.
Agora ben, as “boas leis”, precisamente se son boas, tamén deben ofrecernos respostas para os momentos da crise e non só para os da estabilidade da orde de dominación. Sempre hai, pois, que contar co recurso á forza para tempos de “corrupción”, nos que a cuestión da hexemonía está á orde do día, cando esta está en crise. E aí está a súa versión dos ditadores romanos (ou do noso estado de excepción): máximo poder ao executivo para que “restableza a orde” (burguesa); o resto das institucións se poñen entre parénteses até que se “resolva o problema”. Non cabe, por tanto, seguindo ao secretario da república de Florencia, reducir o conflito (de clases), ao ámbito institucional (ou electoral, se non é o mesmo).
Interpretando ao noso autor, poderiamos concluír dicindo que a loita de clases non se esgota na loita polo “dominio” das institucións democrático-burguesas (mesmo o momento da forza podémolo pensar fóra da legalidade -se as circunstancias o esixen-). E isto é así porque as únicas que poden “resolver democraticamente” os conflitos son as fraccións da clase dominante, dado que as súas contradicións non son antagónicas, senón harmonizábeis nun supremo interese, común, de clase; mentres que cando falamos de intereses antagónicos, no seo desas institucións só poden “harmonizarse” ilusoriamente, ideoloxicamente; e iso precisamente porque se supón (de novo ilusoriamente, ideoloxicamente) a existencia dunha unidade substancial (como xa nos dicía o florentino); mais como isto non é senón unha falsa conciencia, o conflito real do que falamos non se “resolve” aí, non pode resolverse aí: está o momento da forza (que poderá, mesmo, ser legal, ilegal ou “paralegal”). Se a hexemonía entra en crise, entón é o momento da excepción. En suma, está claro en Machiavelli cal é o principio: a Razón de Estado (o poder de clase).

BIBLIOGRAFÍA básica
GRAMSCI, Antonio: Antología (selección, tradución e notas de Manuel Sacristán), ed. Siglo XXI, México, 1988.
GRAMSCI, Antonio: La política y el Estado moderno (tradución de Jordi Solé-Tura), ed. Planeta-De Agostini, Barcelona, 1992.
MACHIAVELLI, Niccolò: O Príncipe (tradución de Isabel González), La Voz de Galicia, A Coruña, 2005.
MACHIAVELLI, Niccolò: Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio, Einaudi, Torino, 2000.

ANDERSON, Perry: Las antinomias de Antonio Gramsci, ed. Fontamara, Barcelona, 1981.
FORTES TORRES, Manuel A.: Maquiavelo, Baía ed., A Coruña, 2006.
SACRISTÁN, Manuel: El Orden y el Tiempo, ed. Trotta, 1998.

Á busca do impulso perdido

antentasA poucos meses das eleccións xerais, e en vésperas das catalás do próximo 27 de setembro, as tribulacións estratéxicas percorren Podemos e as forzas do cambio político e social. Tras un ano de sobre-exitación demoscopico-electoral, ao final da escapada parece que o bipartidismo resiste mellor do esperado, sacando enerxías de onde apenas non quedaban. Seguir lendo